MEDYTACJA

Medytacja jako forma kompleksowego zdrowotno-rekreacyjnego
oddziaływania na organizm człowieka
Seweryn Ebertowski, Aleksandra Wojnarowska (AWFiS)


Więcej informacji:
Seweryn Ebertowski, hakun@tlen.pl, 0-500-508-565
www.gotaichi.com, www.gotaichi.net www.taichi.er.pl

Streszczenie
Praktyki medytacyjne występujące w niemal każdej kulturze, mogą stanowić skuteczne narzędzie pracy nad umysłem i samodoskonaleniem duchowym. Medytacja może być praktykowana przez wszystkich niezależnie od wyznania, jak i indywidualnych preferencji dotyczących praktykowanej formy. Każdy może dla swoich potrzeb wybrać jedną - najbardziej odpowiadającą mu formę i praktykować ją, niezależnie od ograniczeń czasowych, jak i środków finansowych jakimi dysponuje. Brak kosztów prowadzenia powyższej aktywności eliminuje społeczno-ekonomiczne uwarunkowania formy konsumpcji czasu wolnego. Wszechstronność oddziaływania treningów medytacyjnych na organizm sprawia, iż mogą być stosowane jako kompleksowe wsparcie w treningach relaksacyjnych, sportowych oraz szeroko rozumianej aktywności prozdrowotnej.

Słowa kluczowe: medytacja, kompleksowy trening, zdrowie, trening mentalny, trening zdrowotny, aktywność prozdrowotna, profilaktyka zdrowotna, skuteczność, samorealizacja, relaksacja, rekreacja



Wprowadzenie

Słowo medytacja wywodzi się z łacińskiego słowa meditatio, oznaczającego: rozważanie, przygotowanie i ćwiczenie[1]. Inne źródła definiują pojęcie medytacji jako: zagłębianie się w myślach, rozpamiętywanie, dumanie, rozważanie i namyślanie się. Praktyki medytacyjne na podstawie definicji określić można jako czas przeznaczony na modlitwy i rozmyślania.[2]
Medytacja jest formą aktywności, od tysięcy lat spotykaną w prawie każdej kulturze i religii. W aktualnych warunkach społeczno-ekonomicznych, w których szybkość przemian cywilizacyjnych i postęp techniczny spowodował znaczne przyśpieszenie życia, medytacja może stanowić cenne narzędzie pozwalające przywrócić równowagę psychofizyczną organizmu człowieka. W świecie ukierunkowanym na zdobywanie i pomnażanie dóbr materialnych, często człowiek pozostawiony jest bez możliwości rozładowania nagromadzonych napięć i emocji. Automatyzacja i technoholizacja życia wpływają niekorzystnie na natężenie zachowań agresywnych,[3] często także pozbawia ludzi możliwości czynnej aktywności fizycznej, będącej wspaniałym efektorem i katalizatorem odreagowywania nagromadzonych stresów. Zdobywanie pokarmu i komunikacja nie wymagają już czynnego przemieszczania się, co bezpośrednio wpływa na jakość naszego życia.
Ludzie żyjący w nieustannym pędzie próbują tłumić pojawiające się symptomy chorobowe często świadczące o przepracowaniu i będące konsekwencją życia w permanentnym stresie. Coraz częściej środki przeciwbólowe stają się lekarstwem na wszelkiego rodzaju dolegliwości, działając objawowo zamiast eliminować przyczynę choroby. Zgodnie z polityką lansowaną przez koncerny farmakologiczne, jest to działanie jak najbardziej pożądane, ponieważ zyskują w ten sposób stałych odbiorców swoich produktów - zamiast wyleczyć pacjenta, bądź też przedstawić mu jakąś alternatywę.
W świecie medycznym także podnoszą się głosy, nawołujące do szerszego stosowania "metod terapii naturalnej rozumianej jako zespół działań ukierunkowanych na torowanie drogi zdolnościom reintegracyjnym organizmu".[4]

Trening medytacyjny - klasyfikacja metod

Alternatywą bądź też kompleksowym wsparciem kuracji farmakologicznej mogą być treningi medytacyjne, dobierane indywidualnie w zależności od osobistych preferencji. Medytację możemy podzielić na dwie główne grupy tj. ukierunkowaną na siłę koncentracji oraz przywiązaną świadomość.[5]
Celem praktykowania wg modelu pierwszej grupy ukierunkowanej na siłę koncentracji jest skupienie uwagi na dźwięku (np. śpiew, mantra), symbolu, lub procesie fizycznym (np. oddychanie czy bicie serca).
Powszechnie praktykowana w tradycji chrześcijańskiej modlitwa jest formą medytacji z mantrą. Treść wypowiadanych słów (mantra) jest podyktowana indywidualnymi preferencjami oraz celowością podejmowania działań medytacyjnych. Można to odnieść do intencji z jaką modlą się ludzie, używając do określonych celów różnych modlitw.
Nawet Ojciec Święty Jan Paweł II zajął stanowisko w powyższej kwestii, nawiązując do medytacji zwanej modlitwą serca. Przed niedzielną modlitwą Anioł Pański, trzeciego listopada 1996 roku powiedział przybliżając wartość modlitwy serca: "Wypowiadana w głębokości serca, posiada tajemnicze odniesienie wspólnotowe. Mała modlitwa - jak ją nazywali Ojcowie - jest wielkim skarbem i jednoczy w obliczu Chrystusa wszystkich modlących się".6
Zadaniem kolejnej grupy technik medytacyjnych jest nie przywiązywanie świadomości, czyli skupienie się na chwili obecnej - tym co dzieje się tu i teraz. Takie podejście do medytacji umożliwia zdystansowane przyglądanie się zmianom zachodzącym w naszym życiu, naszym emocjom i reakcjom jakie wywołują.
Ludzie przez prawie cały czas znajdują się wraz ze swoimi myślami w biegu. Ciągła gonitwa myśli nie pozwala na przyjrzenie się im obiektywnie i zaobserwowanie aktualnie zachodzących zmian w naszym życiu. Bardzo często w myślach pozostajemy w przeszłości rozpamiętując lub analizując minione sytuacje - skupiamy się i przywołujemy przeszłe emocje, które powinny zostać uporządkowane i użyte do wyciągnięcia wniosków z naszych przeżyć i minionego postępowania. Kolejnym kierunkiem naszych myśli jest przyszłość, w której planujemy co zrobimy, co powiemy, kupimy lub jak zareagujemy na określoną sytuację. Jeśli dokładnie przeanalizujemy nasze życie, dostrzec możemy jak niewiele jesteśmy obecni tu i teraz. Taka forma medytacji ma na celu podniesienie świadomości chwili obecnej i pełniejsze przeżywanie każdej sekundy naszego życia, poprzez skupienie się na tym co robimy lub co się z nami dzieje w teraźniejszości (tu i teraz) zamiast ciągłego wybiegania w przyszłość lub pozostawania myślami w przeszłości.
Nie należy utożsamiać medytacji jako jedynie statycznej formy pracy w jednej pozycji. Istnieje dużo form medytacji w ruchu takich jak Tai Chi, Joga, taniec, chód, bieg, pływanie. Bycie w stanie medytacyjnym odnosi się do stanu w jakim znajduje się umysł, i od nas tylko zależy jaką formę będzie przybierał nasz trening. W związku z powyższym, trening medytacyjny może stanowić kompleksowe wsparcie praktycznie każdej aktywności jaką podejmujemy. Wszystko co robimy, jeśli robimy to z sercem może być medytacją.

Filozoficzno-teoretyczne koncepcje i założenia treningu medytacyjnego

Najważniejszym czynnikiem świadczącym o tym, czy jesteśmy w stanie medytacji jest stan umysłu, nie to widać z zewnątrz. Można siedzieć w wymyślnych pozycjach medytacyjnych, lecz bez odpowiedniego nastawienia umysłu - koncentracji na określonym zadaniu, taka forma ćwiczeń będzie tylko fizycznym odgrywaniem roli poprzez ciało. Nawet skupienie się na nie myśleniu, które mogłoby się wydawać że jest pozbawione celu i czynnika koncentracji umysłu - jest zadaniową pracą, zakładającą uwolnienie się z potoku myślowego jaki przelatuje nam stale w myślach.
Zupełnie odmienną kwestią jest jak tego dokonać, aby nie wprowadzać dodatkowych napięć skupiając się na określonym zadaniu. U podstaw praktyk medytacyjnych leżą ogromne pokłady filozoficznych przemyśleń i tysiące lat doświadczeń obserwowania i obcowania z naturą. Z doświadczeń szkoleniowo instruktorskich autorów w tej dziedzinie wynika, iż do podejmowania treningów medytacyjnych potrzebne jest wsparcie wykwalifikowanych i doświadczonych instruktorów. Trudniej jest nauczyć się medytacji tylko z książek. Książki stanowią jedynie próbę oddania istoty sprawy, u której podstaw leży przede wszystkim doświadczanie. Medytacja jest formą integrowania ciała i umysłu. Podczas praktyk wychodzi się poza to, co jest jedynie fizyczne. Pojawiają się aspekty, których nie można dotknąć, nazwać czy też określić - można doświadczać i przyjąć je takimi jakimi są.
Medytacja jest drogą poszukiwania swojej wewnętrznej siły. W tradycji wschodniej często jest to określane jako szukanie wewnętrznego mistrza i uświadomienie sobie własnych możliwości - potencjału jakim dysponujemy. Każdy już teraz ma wszystko co jest mu potrzebne do wydobycia z siebie pełni swojego potencjału - zostania mistrzem. Jednakże nie każdy o tym wie. Zadaniem instruktorów i osób prowadzących podczas praktykowania medytacji jest jedynie pomoc w zrozumieniu i ugruntowaniu świadomości - kim jesteśmy. Świadomości pełni naszego bytu. Naszego nieograniczonego jestestwa. Wyzwolenie się z wszelkich ograniczeń jakie sobie sami stwarzamy.
W momencie, w którym uświadamiamy sobie naszą siłę i potencjał, iż jesteśmy mistrzami - stajemy się partnerami treningowymi. W pełni niezależnymi jednostkami. Można to odnieść do wspinaczki górskiej - idąc drogą pracy nad umysłem i samym sobą jesteśmy jak alpiniści wspólnie wspinający się na szczyt. Jednocześnie ubezpieczamy i zarazem jesteśmy ubezpieczani. Jeden drugiemu pomaga iść dalej, gdy ten ma gorszą chwilę.
Pomagając innym, pomagamy sobie sami - i zwiększamy zarazem swoją własną siłę. Można powiedzieć, iż stajemy się mistrzem dopiero dopomagając zrozumieć innej osobie, że także jest mistrzem. Poprzez pomoc w rozbudzeniu samoświadomości. Można określić to stwierdzeniem, iż świadomość żywi, rodzi świadomość. Pomagając wzrastać innym, sami wzrastamy. Może jest to jedna z wielu tajemnic lub też prawidłowości świata, zapobiegająca jedynie egoistycznemu dążeniu do pomnażania i gromadzenia środków finansowych oraz pogoni za coraz większą władzą. Gdyby zglobalizować działalność mającą na celu wspólne dobro w odniesieniu do całej planety, znacznie szybciej przebiegałby rozwój duchowy, naukowy, ekonomiczny i cywilizacyjny całej planety. Działanie wolne od ego i krótkowzrocznej indywidualnej polityki.
Wiele firm zrozumiało już, iż ich największym kapitałem są właśnie ludzie, a nie środki materialne. Pieniądze, nieruchomości i wszelkie dobra materialne można bardzo szybko stracić. Pożar, bankructwo banku oraz wiele innych czynników których nie można przewidzieć mogą w jednej chwili odebrać nam to do czego jesteśmy tak przywiązani.
Mając wokół siebie dobrze wyszkoloną kadrę ludzi, w których inwestowaliśmy przychody naszej firmy - zawsze jesteśmy w stanie odbudować to, co utraciliśmy. Będą to ludzie, którzy mają zupełnie inny sposób myślenia. Będą potrafili działać i podejść do zaistniałych trudności jako do sytuacji problemowej, w której określą uszkadzające czynniki i opracują procedurę wyjścia z danej sytuacji. Opracują solucję problemu z jakim aktualnie się spotkali. Można to przedstawić obrazowo w odniesieniu do sytuacji, w której ulega zniszczeniu jakieś urządzenie. Mając w swoim zespole naukowców, którzy wiedzą jak je skonstruować zawsze będą w stanie odbudować je ponownie. Dlatego niejednokrotnie tak ciężko jest zbudować dobry zespół, i jest on tak cenny. Ludzie coraz częściej podejmując pracę patrzą przede wszystkim na to z kim będą pracowali i jakie możliwości stwarza to na przyszłość. Możliwości dalszego rozwoju i poprawy swoich szeroko rozumianych kwalifikacji.
Spanie, jedzenie i rozmnażanie się nie są jedynymi czynnościami egzystencjonalnymi człowieka. Gdyby tak było nie potrzebował by tak rozwiniętego mózgu. W naturze nic się nie dzieje bez przyczyny. Ryby mają skrzela, ponieważ dzięki nim mogą oddychać pod wodą. I my także dzięki treningowi medytacyjnemu możemy zacząć wykorzystywać nasz umysł funkcjonalnie, tak jak ryba skrzela.
Tym jest właśnie medytacja - jej celem jest poprawa naszej skuteczności w działaniu. Szybszym i łatwiejszym rozwiązywaniem problemów. Nie jest to jedynie filozoficzna polemika będąca swego rodzaju gimnastyką umysłu doskonalącą bez żadnego celu sprawność procesów kojarzeniowych. Trening ten ma swoje zastosowanie od tysięcy lat i skoro przetrwał do dziś - to można wnioskować, że jest skuteczny. Medytacja jest tylko środkiem na drodze do celu. Można użyć innych środków i także osiągnąć cel. Dużą zaletą medytacji jest to, iż jest sprawdzonym środkiem. Środkiem, który wiemy jak działa i że działa.
Bycie mistrzem nie jest stanem, który raz się osiąga - wiesza dyplom na ścianie i przestaje pracować nad sobą. Duchowy rozwój jest procesem, z którym mamy do czynienia każdego dnia. Każdy dzień przynosi nowe doświadczenia, z których się uczymy. Przerabiamy kolejne lekcje od życia i integrujemy je w jedną całość - tak aby wszystko uprościć. Końcowym celem jest prostota. Jasność postępowania i radość z kroczenia dalej swoją drogą życiową.

Dużą zaletą treningów medytacyjnych jest fakt, iż do ich przeprowadzenia nie jest potrzebna żadna baza sprzętowa, co w znacznym stopniu ułatwia ich dostępność dla szerszego grona odbiorców. W każdym stroju oraz miejscu można prowadzić zajęcia medytacyjne i główne ograniczenia wynikać mogą z indywidualnych preferencji odnośnie terenu takich jak jego ukształtowanie czy krajobraz.
W kwestii doboru miejsca ćwiczeń wspomnieć należy także, iż trening na świeżym powietrzu w odróżnieniu od treningu w pomieszczeniach zamkniętych - przynosi więcej korzyści zdrowotnych i behawioralnych dla organizmu człowieka. [7]

Badania empiryczne nad treningiem medytacyjnym

Wraz ze wzrostem zainteresowania różnymi formami medytacji, rozpoczęto prowadzić badania naukowe mające na celu dostarczenie informacji o skutkach podejmowania treningów medytacyjnych. W ten oto sposób szersze grono zaczęło ponownie odkrywać i poznawać techniki pracy nad umysłem, których pochodzenie datować można niejednokrotnie w tysiącach lat przed narodzeniem Chrystusa. Techniki, które niejednokrotnie uznawane były za nowe - także na zachodzie występowały już wcześniej, jednak często miało to miejsce pod innymi nazwami, bądź też w odmiennej formie od oryginalnego przekazu.
Badania empiryczne sięgające głębiej niż do oceny efektów stosowania technik medytacyjnych, są na dzień dzisiejszy jeszcze trudne w usystematyzowaniu. Podejmowane próby mające na celu uchwycenie i usystematyzowanie teoretycznych mechanizmów rządzących działaniem powyższych metod jest nadal kłopotliwe i wymaga bardzo kompleksowego spojrzenia na zagadnienie medytacji. Aparat pojęciowy jakim aktualnie dysponuje środowisko akademickie jest niejednokrotnie zbyt ubogi, aby opisać i wytłumaczyć naukowo wszystkie doświadczenia wynikające z praktyki medytacyjnej i jej efektów na poziomie ciała i umysłu. W tej materii istnieje wiele cienkich granic pomiędzy naukową interpretacją, a filozoficzną polemiką, której nie można potwierdzić i zbadać za pomocą aktualnie dostępnych narzędzi i metod badawczych.
Jest coraz więcej doniesień naukowych odnośnie pozytywnego wpływu treningu medytacyjnego na organizm. Grupę dziewięciu osób, mieszczących się w przedziale wiekowym od dwunastu do dwudziestu lat, poddano treningowi Jogi. Grupa eksperymentalna składała się z osób, uzyskujących niezadowalające wyniki w teście sprawności fizycznej Krausa-Weabera. Grupę kontrolną stanowiło pięć osób nie trenujących jogi. Po upływie pięciu tygodni grupa eksperymentalna uzyskała lepszy wynik od grupy kontrolnej.
W Wyższej Szkole Wychowania Fizycznego w Gdańsku w latach siedemdziesiątych przeprowadzono badania dotyczące wpływu ćwiczeń relaksacyjno-koncentrujących wzorowanych na systemach jogi na czas wypoczynku po pracy fizycznej. Badanie przeprowadzono na dwóch dwudziesto osobowych grupach. Grupę eksperymentalną stanowiły osoby trenujące jogę pięć razy w tygodniu po 30-40 minut przez okres czterech miesięcy. W badaniach skupiono się na monitorowaniu w jakim czasie organizm po wykonaniu pracy na ergometrze 110 W/min, powróci do stanu spoczynkowego. W grupie eksperymentalnej czas wypoczynku uległ skróceniu z 29,8 +/-2,52 min. Do 20,0 +/- 3,05 min. (p.<0,001). W grupie kontrolnej natomiast nie zaobserwowano istotnych statystycznie różnic.[8]
W Bombaju przeprowadzono badania mające na celu weryfikację prawomocności hipotezy dotyczącej usuwania objawów psychopatologicznych za pomocą treningu medytacyjnego. Badania przeprowadzono na grupie 165 pacjentów, których poddawano przez okres przynajmniej sześciu tygodni - terapii wzorowanej na systemie jogi. Wyniki badań wykazały, iż u większości pacjentów wystąpiła znaczna poprawa stanu zdrowia. W grupie pacjentów, u których zdiagnozowano stany lękowe poprawa nastąpiła w 68% przypadków. U osób chorych na depresję poprawa nastąpiła w 71%. U pacjentów ze zdiagnozowaną histerią poprawa nastąpiła w 67%. Największą poprawę stanu zdrowia zaobserwowano w grupie osób chorych na astmę oskrzelową, obejmującą 93% przypadków. Dodatkowo dokonując porównania grupy poddanej terapii wzorowanej na systemie jogi z grupą leczoną farmakologicznie, zaobserwowano większą redukcję lęku mierzonego metodą Taylora.[9]
Rozważania nad szerokim zastosowaniem medytacji znalazły swoje odzwierciedlenie także w pracach dotyczących uzależnień od alkoholu i narkotyków. Za pomocą kwestionariusza ankietowego przebadano wpływ medytacji transcendentalnej na używanie marihuany. Po upływie trzech miesięcy w grupie kontrolnej leczonej tradycyjnymi metodami zaobserwowano zmniejszenie ilości przypadków zażywania marihuany o 15%. Natomiast w grupie eksperymentalnej zmniejszenie przyjmowania środków psychoaktywnych odnotowano w przedziałach od 50 do 75%. Zaobserwowano także, iż wraz ze wzrostem czasu podejmowania systematycznego treningu medytacyjnego, malało uzależnienie od środków psychoaktywnych. [10]
Znajdujemy także inne potwierdzenia efektów terapeutyczne u narkomanów zażywających środki odurzające. W zależności od rodzaju przyjmowanego środka psychoaktywnego zaobserwowano redukcję spożycia: amfetamina i barbituraty o 96%, halucynogeny o 91%, opiaty o 78% oraz kannabis 58%. [11]
U osób praktykujących treningi medytacyjne zaobserwowano, iż po 2 latach treningu 60% osób medytujących przestawało pić alkohol.[12] W konsekwencji treningu medytacyjnego ulega zmianie sposób postrzegania rzeczywistości jak i nastawienia do niej. Na myśl przychodzą słowa jednego z aktorów, pytanego kiedyś o przyczynę swojego alkoholizmu - stwierdził, iż ten świat nie jest do przyjęcia na trzeźwo. W świetle korzyści płynących z podejmowania praktyk medytacyjnych można by przytoczyć inną wypowiedź mówiącą, iż kto nigdy nie latał nie cierpi z powodu braku skrzydeł. Przyjmowanie alkoholu zawęża świadomość i ogranicza możliwości naszego umysłu. Wnioskować można, iż doświadczenia wynikające z praktykowania medytacji są atrakcyjniejsze, niż chwilowe stany otępienia umysłowego nie wpływające na dłuższą metę pozytywnie na stan psychofizyczny organizmu - co widać po społeczności nadużywającej alkoholu.

Podsumowanie

W naszych pracach nad zdrowiem psychofizycznym nie powinniśmy ograniczać się tylko do pracy nad umysłem, mając na względzie fakt, iż mamy ciało, o które należy dbać prowadząc higieniczny tryb życia.[13] W związku z powyższym w przypadku praktykowania jedynie statycznych form medytacji, aktywność taką powinno się dodatkowo wspomagać treningiem fizycznym.
Zważywszy na fakt, iż praktyki medytacyjne występują w niemal wszystkich kulturach na całym świecie, medytacja może być praktykowana przez wszystkich niezależnie od wyznania, jak i indywidualnych preferencji dotyczących praktykowanej formy. Każdy może dla swoich potrzeb wybrać jedną - najbardziej odpowiadającą mu formę i praktykować ją, niezależnie od ograniczeń czasowych, jak i środków finansowych jakimi dysponuje. Brak kosztów prowadzenia powyższej aktywności eliminuje społeczno-ekonomiczne uwarunkowania formy konsumpcji czasu wolnego. Wszechstronność oddziaływania treningów medytacyjnych na organizm sprawia, iż mogą być stosowane jako kompleksowe wsparcie w treningach relaksacyjnych, sportowych oraz szeroko rozumianej działalności prozdrowotnej.

BIBLIOGRAFIA
[1]Markowski A., Pawelec R, 2002, Wielki słownik wyrazów obcych i trudnych. Warszawa. Wydawnictwo WILGA, s. 482-483
[2]Słownik wyrazów obcych PWN. Warszawa 1980, Państwowe wydawnictwo naukowe, s.463
[3]Ziółkowski A. Ebertowski S. Wojnarowska A., 2003, The influence of computer and sport games on human morality. Postmodernity and Olympism, Gdańsk, Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu, s. 219-224
[4]Rezner W., Rezner A., 2005, Model ochrony zdrowia w świetle współczesnej waleologii. Prozdrowotny styl życia uwarunkowania społeczne. Gdańsk, Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu, s. 331-336
[5]Drury N., 1995, Psychologia Transpersonalna ludzki potencjał, Poznań, Zysk i S-ka Wydawnictwo s.c., s.113-115
[6] Bereza J. M., Medytacja - modlitwa serca. Klasztor Bendyktynów w Lubiniu, Czytelnia On-line: http://lubin.benedyktyni.pl/przeczytaj/modlitwa_serca.shtm
[7]Pańczyk W., Drabik J., 1995, Some effects of outdoor physical education lessons. Research yearbook. Gdańsk, Akademia Wychowania Fizycznego, s. 101-103 [8]H. Kuziemski, A. Suchanowski, M. Wiktor, 1973, Wpływ ćwiczeń relaksacyjno-koncentrujących, wzorowanych na systemie jogi na czas wypoczynku po pracy fizycznej. Wychowanie Fizyczne i Sport. nr. 2, s. 143-147
[9]Vahia N.S., 1973, Psychophysiologic terapy based on concepts of Patanjagi. American Journal of Psychoteraphy, nr 4
[10]Shafil M., Lavely R., Jaffe R., 1974, Meditation and marijuana. Amber. Journal of Psychiatry. 191,1,1974, s. 60.
[11]Orme-Johnson D.W., Farrow J.T., 1976, Scienticic research on transcendental meditawion program. Seelisburg, s. 544-555
[12]Ibidem, s. 520-523
[13]Pawłucki A., 1995, Education and the value of positive health. Research yearbook. Gdańsk, Akademia Wychowania Fizycznego, s. 1-17